Bu sözlük, ChainMonitor'da ve öğrenme yazılarında karşılaştığınız terimleri açıklar. Her madde kısadır. Daha uzun bir açıklama varsa terim ona bağlantı verir. Yeniyseniz blokzinciri nedir yazısıyla başlayın; yaygın sorular için blokzinciri SSS sayfasına bakın.
A
Account model (hesap modeli)
Her adresin, bir banka hesabı gibi artıp azalan bir bakiyesinin olduğu bakiye izleme yöntemi. Ethereum, katman 2 ağları, Polygon ve Solana bunu kullanır. Bitcoin bunun yerine UTXO'ları kullanır.
Address (adres)
Fonların nerelere gönderilebileceğini belirleyen, bir genel anahtardan türetilmiş karakter dizisi. Bir EVM adresi 0x ile başlar. Bkz. cüzdanlar ve anahtarlar.
Approval (onay)
İzin (allowance) olarak da anılır. Bir akıllı sözleşmenin tokenlarınızdan birinin belirli bir miktarını harcamasına izin veren imzalı bir yetkidir. Eski onayları düzenli olarak gözden geçirin ve iptal edin.
B
Base fee (temel ücret)
Ethereum tarzı bir ücretin, ağın son blokların ne kadar dolu olduğuna göre belirlediği ve yakılan kısmı. Bloklar yarıdan fazla dolu olduğunda yükselir, daha az dolu olduğunda düşer. EIP-1559 ile getirildi. Bkz. gas ve ücretler.
Batch (toplu paket)
Birlikte sıkıştırılıp tek seferde katman 1'e gönderilen bir katman 2 işlemleri grubu. Bkz. rollup'lar.
Blob
EIP-4844 kapsamında bir Ethereum işlemine eklenen geçici bir veri parçası. Rollup'lar verilerini ucuza göndermek için blob'ları kullanır. Blob'ların kendi ücret piyasası vardır.
Block (blok)
Bir blokzincirine birlikte eklenen, hash'i aracılığıyla önceki bloğa bağlanan işlem demeti. Bkz. blokzinciri nedir.
Block explorer (blok gezgini)
Bir zincirdeki blokları, işlemleri ve adresleri aramanızı sağlayan web sitesi. ChainMonitor, yedi zincirinin her biri için bir tane içerir. Bkz. bir işlem nasıl okunur.
Block height (blok yüksekliği)
Bir bloğun zincirdeki konumu; 0 yüksekliğindeki ilk bloktan başlayarak sayılır.
Bridge (köprü)
Değeri iki blokzinciri arasında taşıyan yazılım; genellikle tokenları bir zincirde kilitleyerek ya da yakarak diğerinde basar. Bkz. köprüler ve riskleri.
C
Calldata
Bir Ethereum işleminin girdi verisi alanı. Rollup'lar, blob'lar var olmadan önce Ethereum'a veri göndermek için onu kullandı. Kalıcıdır ve nispeten pahalıdır.
Canonical bridge (resmi köprü)
Bir rollup'ın tasarımına yerleşik olan ve Ethereum üzerindeki sözleşmelerle işletilen resmi köprüsü.
Challenge window (itiraz süresi)
Büyük optimistic rollup'larda yaklaşık 7 gün süren, herkesin bir çekime ya da sonuca hile kanıtıyla itiraz edebildiği dönem. Bkz. optimistic ve zk rollup'lar.
Compute unit (hesaplama birimi)
Solana'da bir hesaplama ölçüsü. Her işlem belirli sayıda hesaplama birimi kullanır ve öncelik ücreti birim başına fiyatlanır. Bkz. Solana öncelik ücretleri.
Confirmation (onay)
İşleminizi içeren bloktan sonra eklenen yeni bir blok. Daha fazla onay, bir değişikliği daha az olası kılar. Bkz. kesinlik ve onaylar.
Consensus (konsensüs, uzlaşı)
Bir ağın düğümlerinin hangi blokların geçerli olduğu ve hangi sırada olduğu konusunda anlaştığı süreç. Örnekleri iş kanıtı ve hisse kanıtıdır.
Contract (sözleşme)
Akıllı sözleşmenin kısaltması. Bir blokzincirinde saklanan ve bir işlem tarafından çağrıldığında çalışan program.
Custodial wallet (emanetçi cüzdan)
Özel anahtarları, bir borsada olduğu gibi, sizin yerinize bir şirketin tuttuğu cüzdan. Bkz. cüzdanlar ve anahtarlar.
D
Decentralization (merkeziyetsizlik)
Bir ağın kontrolünün tek bir tarafa değil, birçok bağımsız katılımcıya ne kadar yaygın dağıldığı. Evet ya da hayır değil, bir derece meselesidir.
DeFi (merkeziyetsiz finans)
Merkeziyetsiz finansın (decentralized finance) kısaltması. Akıllı sözleşme olarak çalışan takas ve borç verme gibi finans uygulamaları.
Difficulty (zorluk)
Bitcoin'de madencilik bulmacasının ne kadar zor olduğunu belirleyen bir sayı. Blokları yaklaşık 10 dakikada tutmak için her 2016 blokta bir ayarlanır.
E
EIP
Ethereum Improvement Proposal (Ethereum İyileştirme Önerisi); Ethereum'daki bir değişikliği anlatan numaralı belge. Öneriler eips.ethereum.org adresinde listelenir.
EIP-1559
Bir ücreti, yakılan bir temel ücrete ve doğrulayıcıya ödenen bir öncelik ücretine ayıran Ethereum ücret tasarımı. Bkz. gas ve ücretler.
EIP-4844
Rollup'lar için veri göndermeyi ucuzlatan blob'ları getiren bir Ethereum yükseltmesi.
Epoch
Sabit bir slot grubu. Ethereum'da bir epoch 32 slot, yani 6,4 dakikadır. Solana da epoch kullanır; bunlar çok daha uzundur.
ERC-20
Ethereum'da ve onun gibi çalışan zincirlerde değiştirilebilir (fungible) tokenların standardı. Base'deki USDC bir ERC-20 tokenıdır. Bkz. stablecoin'ler.
EVM
Ethereum Sanal Makinesi (Ethereum Virtual Machine); Ethereum'da akıllı sözleşmeleri çalıştıran sistem. Arbitrum, Base, Optimism ve Polygon EVM uyumludur, bu yüzden adres biçimlerini ve araçları paylaşırlar.
F
Finality (kesinlik)
Bir işlemin pratikte artık geri alınamadığı an. Ethereum'da yaklaşık iki epoch sürer. Bkz. kesinlik ve onaylar.
Fraud proof (hile kanıtı)
Bir rollup'ın geçersiz bir sonuç gönderdiğini gösteren, Ethereum'a sunulan kanıt. Optimistic rollup'larda kullanılır.
G
Gas (gas ücreti)
Bir EVM zincirinde bir işlemin ne kadar iş gerektirdiğini ölçen birim. Gas'ı zincirin coiniyle ödersiniz. Bkz. gas ve ücretler.
Gas limit (gas limiti)
Bir işlemin kullanmasına izin verdiğiniz azami gas miktarı. Ethereum'da aynı zamanda bir bloğun tamamının taşıyabileceği gas'ın üst sınırıdır.
Gas price (gas fiyatı)
Her gas birimi için ödediğiniz fiyat; genellikle gwei cinsinden belirtilir. Toplam ücret, kullanılan gas çarpı gas fiyatına eşittir.
Gwei
Gas fiyatları için kullanılan bir ether birimi. Bir gwei, bir ETH'nin milyarda biridir; bu da 1.000.000.000 wei eder.
H
Halving (yarılanma)
Bitcoin'de yaklaşık her 210.000 blokta bir, madencilerin blok ödülünün yarıya indiği olay.
Hardware wallet (donanım cüzdanı)
Özel anahtarları saklayan ve anahtarları açığa çıkarmadan işlemleri imzalayan küçük bir cihaz. Bkz. cüzdanlar ve anahtarlar.
Hash
Herhangi bir veriden üretilen sabit uzunlukta parmak izi. Verideki küçük bir değişiklik tamamen farklı bir hash verir. Her blok, önceki bloğun hash'ini içerir.
K
Key (anahtar)
Bkz. özel anahtar (private key) ve genel anahtar (public key).
L
L1 (katman 1)
Katman 1. Bitcoin, Ethereum veya Solana gibi bağımsız bir blokzinciri. Bkz. katman 1, katman 2 ve katman 3.
L2 (katman 2)
Katman 2. İşlemleri daha ucuz hale getirmek için bir katman 1'in üzerinde çalışan ve ona veri gönderen ağ. Arbitrum, Base ve OP Mainnet örneklerdir.
L3 (katman 3)
Katman 3. Doğrudan Ethereum'da değil, bir katman 2'de uzlaşan, çoğunlukla tek bir uygulama için kurulmuş zincir.
L1 data fee (L1 veri ücreti)
Bir katman 2 ücretinin, işleminizin verisini Ethereum'a göndermenin bedelini ödeyen kısmı. Bkz. rollup'lar.
Lamport
SOL'un en küçük birimi. Bir SOL, 1.000.000.000 lamporta eşittir. Solana öncelik ücretleri, bir lamportun milyonda biri olan mikro-lamport cinsinden belirtilir.
Liquidity (likidite)
Bir varlığın fiyatını pek değiştirmeden ne kadar kolay alınıp satılabildiği ya da taşınabildiği. Ayrıca bir havuzda ya da köprüde tutulan ve takasları ile transferleri mümkün kılan tokenlar.
M
Mempool (bellek havuzu)
Gönderilmiş ancak henüz bir blokta olmayan bekleyen işlemlerin bekleme alanı. Bkz. Bitcoin mempool ve ücretleri.
Miner (madenci)
Bir iş kanıtı ağında sıradaki bloğu eklemek için yarışan ve ödül kazanan katılımcı.
N
Native token (yerel token)
Bir zincirin ücretleri ödemek için kullanılan ana coini. Örnekler Ethereum'da ETH, Bitcoin'de BTC ve Solana'da SOL'dur.
Node (düğüm)
Bir blokzincirinin yazılımını çalıştıran, zinciri depolayan ve kuralları kontrol eden bilgisayar.
Nonce
Ethereum tarzı zincirlerde, her adreste işlemlerini sırayla numaralandıran ve bir işlemin yeniden oynatılmasını engelleyen sayaç. Bitcoin madenciliğinde ise madencilerin geçerli bir blok ararken değiştirdiği sayı.
O
Optimistic rollup
Batch'lerin, yaklaşık 7 günlük bir süre içinde itiraz edilmedikçe doğru olduğunu varsayan katman 2. Bkz. optimistic ve zk rollup'lar.
P
POL
Polygon PoS'un gas tokeni; eskiden MATIC olarak adlandırılıyordu. Bkz. Polygon.
Priority fee (öncelik ücreti)
Bir işlemin daha erken dahil edilmesini cazip kılan, blok üreticisine yapılan ek ödeme. Ethereum'da bahşiş (tip) olarak da anılır. Solana'da hesaplama birimi başına fiyatlanır.
Private key (özel anahtar)
Bir adresi kontrol ettiğinizi kanıtlayan ve işlem imzalamanızı sağlayan gizli sayı. Asla paylaşmayın. Bkz. cüzdanlar ve anahtarlar.
Proof of stake (hisse kanıtı)
Doğrulayıcıların coin kilitleyerek depozito yatırdığı ve kuralları çiğnerlerse bir kısmını kaybedebildiği bir konsensüs yöntemi. Ethereum ve Solana tarafından kullanılır.
Proof of work (iş kanıtı)
Madencilerin bir blok ekleme hakkı için bulmaca çözmek üzere hesaplama gücü harcadığı bir konsensüs yöntemi. Bitcoin tarafından kullanılır.
Public key (genel anahtar)
Bir özel anahtardan hesaplanan ve güvenle paylaşılabilen değer. Adresler ondan türetilir.
R
Reorg (yeniden düzenleme)
Yeniden düzenlemenin (reorganization) kısaltması. Bir zincirin en son birkaç bloğunu farklı bir sürümle değiştirmesi. Daha eski bloklar için nadirdir.
Rollup
İşlemleri ana zincir dışında yürüten ve veriyi ona gönderen katman 2. Bkz. rollup'lar.
RPC endpoint (RPC uç noktası)
Uygulamaların ve cüzdanların bir blokzincirinden okumak ve ona göndermek için kullandığı bir düğümün web adresi. Bkz. herkese açık RPC uç noktaları.
S
Sat/vB
Sanal bayt başına satoshi. Bitcoin ücret oranları için birim. Bkz. Bitcoin mempool ve ücretleri.
Satoshi
Bitcoin'in en küçük birimi. Bir bitcoin, 100.000.000 satoshiye eşittir.
Seed phrase (tohum ifadesi)
Bir cüzdandaki tüm özel anahtarları yeniden üretebilen 12 ya da 24 kelimelik liste. Çevrimdışı tutun ve asla paylaşmayın. Bkz. cüzdanlar ve anahtarlar.
Self-custodial wallet (kendi saklamalı cüzdan)
Özel anahtarları kendinizin tuttuğu ve fonlarınızı başka hiç kimsenin hareket ettiremediği cüzdan.
Sequencer (sıralayıcı)
Bir rollup'ta işlemleri sıralayan ve yürüten, hızlı onaylar veren sunucu. Bkz. rollup'lar.
Sidechain (yan zincir)
Kendi doğrulayıcılarına sahip, başka bir zincire bir köprüyle bağlı ayrı blokzinciri. Polygon PoS bir yan zincirdir. Bkz. katman 1, katman 2 ve katman 3.
Signature (imza)
Sahibinin bir işlemi onayladığının, özel anahtarla oluşturulan kanıtı.
Slashing (ceza kesme)
Hisse kanıtında, bir doğrulayıcının kuralları çiğnediği için depozitosunun bir kısmını kaybettiği ceza.
Slot
Bir bloğun üretilebileceği sabit zaman dilimi. Ethereum slot'ları 12 saniye, Solana slot'ları yaklaşık 400 milisaniye sürer.
Smart contract (akıllı sözleşme)
Bir blokzincirinde, biri çağırdığında yazıldığı gibi çalışan program. Bkz. blokzinciri nedir.
SPL token
Solana'daki token standardı. Solana'daki USDC bir SPL tokenıdır. Bkz. stablecoin'ler.
Stablecoin
Genellikle bir ABD doları olmak üzere sabit bir değeri korumak için tasarlanmış token. Bkz. stablecoin'ler.
Staking
Bir hisse kanıtı ağını güvence altına almaya yardım etmek için coinleri depozito olarak kilitlemek; karşılığında ödül kazanılır.
T
Tip (bahşiş)
Ethereum tarzı zincirlerde öncelik ücretinin diğer adı.
Token
Zincirin yerel coininden farklı olarak, bir zincirde akıllı sözleşme tarafından yönetilen bakiye. USDC bir örnektir.
TPS
Saniyedeki işlem sayısı (transactions per second). Bir zincirin kaç işlem işlediğinin ölçüsü. Rakam neyin sayıldığına bağlıdır, bu yüzden dikkatle karşılaştırın.
Transaction (işlem)
Fon göndermek veya bir sözleşmeyi çağırmak gibi, bir blokzincirine yönelik imzalı talimat. Bkz. bir işlem nasıl okunur.
Transaction hash (işlem hash'i)
Bir işlemin benzersiz kimliği. Bulmak için ChainMonitor aramasına yapıştırabilirsiniz.
U
USDC.e
Yerel USDC'nin aksine, Polygon ve Arbitrum gibi bazı zincirlerde bulunan köprülenmiş bir USDC sürümü. Bkz. stablecoin'ler.
UTXO
Harcanmamış işlem çıktısı (unspent transaction output). Bir Bitcoin bakiyesini oluşturan coin benzeri parçalar. Her biri yalnızca bir kez harcanabilir. Bkz. blokzinciri nedir.
V
Validator (doğrulayıcı)
Bir hisse kanıtı ağında blok öneren ve onaylayan katılımcı.
Validity proof (geçerlilik kanıtı)
Bir rollup batch'inin kurallara uyduğuna dair matematiksel kanıt. zk rollup'larda kullanılır.
Virtual byte (sanal bayt)
vByte veya vB olarak da yazılır. Bitcoin'de dört ağırlık birimine eşit bir işlem boyutu birimi. Ücret oranları sanal bayt başına belirtilir.
W
Wallet (cüzdan)
Anahtarlarınızı tutan ve işlem imzalamanızı sağlayan uygulama ya da cihaz. Coinleri kendisi saklamaz. Bkz. cüzdanlar ve anahtarlar.
Wei
Ether'in en küçük birimi. Bir ETH, 10^18 wei'ye eşittir.
Weight unit (ağırlık birimi)
Bitcoin'in blok kapasitesi ölçüsü. Bir blok en fazla 4 milyon ağırlık birimi alır.
Wrapped token (sarılmış token)
Farklı bir zincirdeki başka bir varlığı temsil eden, bir köprü tarafından kilitlenen fonlarla desteklenen token. Bkz. köprüler ve riskleri.
Z
Zero-knowledge proof (sıfır bilgi kanıtı)
Altta yatan veriyi açığa çıkarmadan bir şeyin doğru olduğunu kanıtlamanın bir yolu. zk rollup'larda kullanılır.
zk rollup
Her batch ile birlikte bir geçerlilik kanıtı gönderen ve bu yüzden çekimlerin uzun bir itiraz süresine ihtiyaç duymadığı katman 2. Bkz. rollup'lar.